NIK o badaniach genetycznych: próbki za granicą i coraz dłuższe kolejki

Probówki w statywie, zdjęcie ilustracyjne z 2004 roku. Nie przedstawia laboratorium objętego kontrolą NIK ani materiału pacjentów. Fot. Tracey Saxby, Integration and Application Network (ian.umces.edu/media-library), CC BY-SA 4.0. Zmniejszono rozmiar. Źródło fotografii, warunki licencji.

Dostęp do porad genetycznych pogorszył się, a część materiału pobranego od pacjentów trafiała za granicę bez ich wiedzy i zgody. Takie ustalenia przedstawia Najwyższa Izba Kontroli w raporcie opublikowanym 22 października 2026 roku. Ministerstwo Zdrowia wskazuje na obowiązujące przepisy i zapowiada dalsze prace nad kompleksową regulacją.

Kontrola objęła resort oraz 13 podmiotów leczniczych. Przejrzeliśmy pełny raport P/25/043, w tym stanowisko ministerstwa i odpowiedź NIK. Opisane problemy dotyczą zarówno obiegu próbek, jak i możliwości uzyskania porady potrzebnej do zrozumienia wyniku.

Kolejki do poradni genetycznych rosły w latach 2022-2025

Dane w raporcie pokazują średni czas oczekiwania dorosłych pacjentów. Poniższe zestawienie dotyczy końca kolejnych lat i osobno połowy 2025 roku.

Zestawienie redakcji na podstawie danych NFZ przytoczonych na stronie 36 raportu NIK P/25/043.

W pilnych przypadkach oznacza to wzrost o 76 dni. Są to dane historyczne opisane w świeżo opublikowanym raporcie, a nie aktualna lista terminów na październik 2026 roku ani wynik dla konkretnej poradni w Giżycku.

NIK wskazuje luki w nadzorze nad materiałem genetycznym

Izba ocenia, że brakuje spójnych zasad obejmujących cały system badań. Zwraca uwagę na niepełny obraz działalności laboratoriów oraz przekazywanie próbek do podmiotów zagranicznych. Wskazuje przypadki, w których pacjenci nie wiedzieli o wysyłce lub nie wyrazili na nią zgody.

Raport odnotowuje także pozytywne działania, w tym poszerzenie świadczeń gwarantowanych o dwa badania genetyczne. Ustalenia o nadzorze nie oznaczają, że każde wykonane badanie było nierzetelne.

Co odpowiada Ministerstwo Zdrowia?

W stanowisku z 29 września 2026 roku resort przywołuje istniejące regulacje dotyczące diagnostyki, zgody pacjenta i ochrony danych. Spór dotyczy zatem również oceny, czy obecne przepisy zapewniają wystarczającą ochronę. Nie można sprowadzać go do twierdzenia, że materiał genetyczny nie podlega żadnym zasadom.

Ministerstwo deklaruje prace nad kompleksową regulacją. W informacji pokontrolnej wskazano czwarty kwartał 2026 roku jako przewidywany termin wystąpienia o wpis projektu do wykazu prac legislacyjnych rządu. To zapowiedź etapu prac, nie przyjęta już ustawa.

Próbka, laboratorium i porada to różne etapy badania

Pobranie materiału nie musi oznaczać wykonania analizy w tym samym miejscu. Ustalenia kontroli pokazują znaczenie informacji o tym, kto wykonuje badanie, dokąd trafia próbka i jak omawiany jest wynik. Sam dokument z wynikiem nie zastępuje jego interpretacji w odpowiednim kontekście medycznym.

Pełny raport wraz ze stanowiskiem ministerstwa znajduje się na stronie kontroli NIK dotyczącej jakości i bezpieczeństwa badań genetycznych.

Źródła: NIK, raport P/25/043 i komunikat z 22 października 2026 roku; stanowisko Ministra Zdrowia z 29 września 2026 roku dołączone do raportu.