Giżycko podczas I i II wojny światowej. Co stało się z miastem

Twierdza Boyen przygotowywała się do wojny z Rosją

Położenie na przesmyku między Niegocinem i Kisajnem miało znaczenie strategiczne. Twierdza Boyen wraz z umocnieniami polowymi miała zamknąć drogę przez linię Wielkich Jezior Mazurskich. Przed 1914 rokiem obiekt modernizowano, a wokół niego zbudowano dodatkowe schrony.

Po mobilizacji główne oddziały opuściły miasto. W twierdzy pozostało około 4 tysięcy żołnierzy pod dowództwem pułkownika Hansa Bussego. Załoga prowadziła wypady i przygotowywała obronę przesmyku.

Rosyjskie natarcie w 1914 roku nie zdobyło twierdzy

Pod koniec sierpnia 1914 roku wojska rosyjskie zbliżyły się do Lötzen. Twierdza Boyen utrzymała pozycję i wspierała niemieckie działania na Mazurach. Później stała się punktem oparcia dla kontrataków we wrześniu 1914 i lutym 1915 roku.

Nie oznacza to, że miasto wyszło z wojny bez strat. Ostrzał i walki uszkodziły zabudowę, a mieszkańcy doświadczyli ewakuacji, rekwizycji i wojennego niedoboru. Odbudowę rozpoczęto jeszcze przed zakończeniem konfliktu.

Po 1939 roku Lötzen było zapleczem niemieckiej armii

Przed atakiem na Polskę Twierdza Boyen służyła jako punkt koncentracji jednostek. Brygada Forteczna Lötzen walczyła między innymi w kierunku Mławy, Modlina i Wizny. W czasie wojny na terenie twierdzy działał ośrodek wywiadowczy związany z Fremde Heere Ost.

Miasto pozostawało daleko od głównego frontu aż do końca 1944 roku. Wojna była jednak obecna przez garnizon, jeńców, pracę przymusową i wojskowe funkcje regionu.

Styczeń 1945 roku nie był długą bitwą o Giżycko

W grudniu 1944 roku miasto doświadczyło pierwszych sowieckich nalotów. W styczniu zarządzono ewakuację ludności. 26 stycznia oddziały Armii Czerwonej przeszły po zamarzniętym Niegocinie i podeszły od południa oraz zachodu.

Niemieckie wojska wycofały się wieczorem, opuszczając miasto i twierdzę. Twierdza Boyen została zajęta bez regularnej walki o sam fort. Dlatego opowieść o długich walkach ulicznych i całkowitym zniszczeniu Giżycka podczas szturmu jest zbyt dużym uproszczeniem.

Największe straty przyszły po zajęciu miasta

Przez około cztery miesiące Lötzen pozostawało pod sowiecką komendanturą. W tym czasie opuszczone budynki były plądrowane, palone i niszczone przez żołnierzy oraz szabrowników. 20 maja 1945 roku administrację miasta i powiatu przekazano władzom polskim.

Źródła podają różne szacunki skali zniszczeń, dlatego nie należy bez wyjaśnienia powtarzać jednej liczby. Pewne jest natomiast, że powojenny stan miasta był skutkiem zarówno działań wojennych, jak i późniejszej dewastacji.

Wojny zmieniły nie tylko zabudowę, lecz także mieszkańców

Po I wojnie światowej społeczność miasta w dużej mierze pozostała na miejscu. Po II wojnie nastąpiła niemal całkowita zmiana ludności i przynależności państwowej. Ewakuacja, wysiedlenia oraz napływ osadników stworzyły nową społeczność Giżycka.

Dalszy ciąg tej historii opisujemy w artykule Giżycko po 1945 roku. O samej twierdzy i jej roli w rozwoju miasta przeczytasz także w naszym przewodniku po historii Giżycka.

Aktualizacja: 25 września 2026 roku. Skorygowano opis wejścia Armii Czerwonej, rozdzielono zniszczenia bojowe od późniejszej dewastacji i uzupełniono rolę Twierdzy Boyen.